Dokładne badanie jamy ustnej jest podstawą diagnostyki stomatologicznej. Nie wszystkie problemy można jednak rozpoznać wyłącznie podczas oglądania zębów i dziąseł. Próchnica rozwijająca się na powierzchniach stycznych, stan zapalny wokół korzenia, dodatkowy kanał korzeniowy, ząb zatrzymany czy nieprawidłowe położenie ósemki mogą wymagać wykonania diagnostyki obrazowej. Zdjęcia rentgenowskie pozwalają lekarzowi zobaczyć struktury znajdujące się pod powierzchnią dziąsła i wewnątrz kości. Dzięki nim możliwe jest dokładniejsze rozpoznanie problemu, zaplanowanie leczenia oraz kontrolowanie jego efektów.
Jakie badanie obrazowe wybrać w stomatologii?
Nie każde badanie pokazuje jednak to samo. RTG punktowe, zdjęcie panoramiczne i tomografia komputerowa CBCT różnią się zakresem obrazowania, liczbą dostarczanych informacji i wskazaniami. Nie są to badania stosowane zamiennie w każdej sytuacji. Rodzaj diagnostyki dobiera lekarz na podstawie wywiadu, badania klinicznego, zgłaszanych dolegliwości i planowanego leczenia. Aktualne zalecenia dotyczące radiologii stomatologicznej podkreślają, że zdjęcia powinny być wykonywane wtedy, gdy są klinicznie uzasadnione i mogą wpłynąć na diagnozę lub sposób leczenia.
Jakie badania obrazowe wykonuje się w stomatologii?
Najczęściej stosowane badania to:
- RTG punktowe, czyli zdjęcie wewnątrzustne niewielkiego obszaru,
- RTG panoramiczne, nazywane również pantomogramem,
- tomografia komputerowa wiązki stożkowej, czyli CBCT,
- zdjęcie cefalometryczne wykorzystywane przede wszystkim w ortodoncji.
Każde z nich odpowiada na inne pytania diagnostyczne. Zdjęcie punktowe pokazuje szczegóły dotyczące pojedynczego zęba, pantomogram umożliwia ogólną ocenę całego uzębienia, natomiast CBCT przedstawia wybrany obszar w trzech wymiarach.
RTG punktowe zęba – co pokazuje?
RTG punktowe przedstawia niewielki fragment jamy ustnej, najczęściej jeden ząb lub kilka sąsiadujących zębów wraz z ich korzeniami i otaczającą kością.
Na zdjęciu lekarz może ocenić m.in.:
- koronę i korzenie zęba,
- długość i przebieg korzeni,
- okolicę wierzchołków korzeni,
- poziom kości wokół zęba,
- obecność niektórych zmian zapalnych,
- stan wcześniejszego wypełnienia kanałów,
- szczelność odbudowy w zakresie widocznym na zdjęciu,
- próchnicę w miejscach trudnodostępnych podczas badania.
RTG punktowe dostarcza dokładny, dwuwymiarowy obraz ograniczonego obszaru. Jest przydatne wtedy, gdy problem dotyczy konkretnego zęba i nie ma potrzeby obrazowania całej szczęki lub żuchwy.
Kiedy wykonuje się RTG punktowe?
Lekarz może zalecić zdjęcie punktowe m.in. podczas:
- diagnostyki bólu konkretnego zęba,
- podejrzenia głębokiego ubytku próchnicowego,
- oceny zmian w okolicy korzenia,
- przygotowania do leczenia kanałowego,
- kontroli przebiegu leczenia endodontycznego,
- oceny wypełnienia kanałów po zakończonym leczeniu,
- diagnostyki urazu zęba,
- kontroli zęba po leczeniu,
- oceny stanu kości wokół pojedynczego zęba,
- diagnostyki problemów przyzębia.
Zdjęcie punktowe może być również wykonywane przed niektórymi zabiegami chirurgicznymi, np. usunięciem pojedynczego zęba. Jeśli jednak budowa korzeni jest skomplikowana albo istnieje potrzeba oceny ich położenia względem nerwu lub zatoki szczękowej, lekarz może zalecić dokładniejsze badanie CBCT.
Czy RTG punktowe wystarcza podczas leczenia kanałowego?
W wielu przypadkach zdjęcie punktowe dostarcza wystarczających informacji do rozpoczęcia i kontrolowania leczenia kanałowego. Pozwala m.in. ocenić długość korzeni, obecność zmian zapalnych i jakość wcześniejszego leczenia.
Trzeba jednak pamiętać, że jest to obraz dwuwymiarowy. Struktury położone jedna za drugą mogą nakładać się na siebie. Niektóre kanały, pęknięcia lub niewielkie zmiany mogą więc nie być wyraźnie widoczne.
W skomplikowanych przypadkach, szczególnie przy nietypowej anatomii, powtórnym leczeniu kanałowym, podejrzeniu dodatkowych kanałów, resorpcji lub pęknięcia korzenia, lekarz może zalecić tomografię CBCT. Aktualne rekomendacje endodontyczne wskazują, że CBCT nie powinno być wykonywane rutynowo u każdego pacjenta, ale selektywnie – gdy obraz trójwymiarowy może dostarczyć informacji istotnych dla diagnozy lub leczenia
Co to jest RTG panoramiczne?
RTG panoramiczne, określane również jako pantomogram, przedstawia na jednym obrazie:
- wszystkie zęby,
- szczękę i żuchwę,
- zawiązki zębów,
- zęby zatrzymane,
- fragmenty zatok szczękowych,
- stawy skroniowo-żuchwowe w zakresie widocznym na zdjęciu,
- otaczające struktury kostne.
Badanie daje lekarzowi szeroki obraz sytuacji w jamie ustnej. Jest często wykonywane na początku bardziej kompleksowego leczenia, ponieważ pozwala ocenić całe uzębienie i wstępnie zidentyfikować miejsca wymagające dokładniejszej diagnostyki.
Co pokazuje pantomogram
Na zdjęciu panoramicznym można zobaczyć m.in.:
- liczbę i położenie zębów,
- braki zębowe,
- zęby zatrzymane,
- ułożenie ósemek,
- ogólny stan kości szczęki i żuchwy,
- większe zmiany zapalne,
- niektóre nieprawidłowości rozwojowe,
- zęby leczone kanałowo,
- stan uzębienia przed rozpoczęciem leczenia ortodontycznego,
- przybliżone położenie korzeni względem sąsiednich struktur.
Pantomogram jest badaniem dwuwymiarowym i przeglądowym. Nie pokazuje więc każdego szczegółu z taką samą dokładnością jak RTG punktowe. Nie powinien być traktowany jako zamiennik zdjęcia wewnątrzustnego, gdy konieczna jest precyzyjna ocena pojedynczego zęba.
Kiedy wykonuje się RTG panoramiczne?
Zdjęcie panoramiczne może być potrzebne przed:
- rozpoczęciem leczenia ortodontycznego,
- planowaniem leczenia wielu zębów,
- usuwaniem zębów mądrości,
- oceną zębów zatrzymanych,
- leczeniem chirurgicznym,
- planowaniem uzupełnienia braków zębowych,
- niektórymi zabiegami implantologicznymi,
- kompleksową rehabilitacją uzębienia.
Pantomogram wykonuje się również u dzieci i młodzieży, gdy lekarz chce ocenić rozwój uzębienia, obecność zawiązków zębów stałych lub kierunek ich wyrzynania. Zakres badania zawsze powinien być jednak dostosowany do wieku pacjenta i rzeczywistych wskazań medycznych.
Czy zdjęcie panoramiczne wystarczy przed usunięciem ósemki?
W prostszych przypadkach pantomogram może być wystarczający do wstępnej oceny zęba mądrości. Pokazuje jego ustawienie, kierunek wyrzynania, kształt korzeni oraz położenie względem sąsiednich zębów.
Jeżeli jednak ósemka jest zatrzymana w kości, ma nietypowo ułożone korzenie albo na zdjęciu wydaje się znajdować blisko kanału nerwu zębodołowego dolnego, lekarz może zalecić wykonanie tomografii CBCT.
Obraz trójwymiarowy pozwala dokładniej ocenić relacje anatomiczne i bezpieczniej zaplanować zabieg. Sama obecność ósemki nie oznacza jednak automatycznie konieczności wykonania tomografii. Decyzję podejmuje lekarz po analizie badania klinicznego i wcześniej wykonanych zdjęć.
Co to jest tomografia komputerowa CBCT?
CBCT to skrót od angielskiego określenia cone beam computed tomography, czyli tomografii komputerowej wiązki stożkowej. Badanie pozwala uzyskać trójwymiarowy obraz zębów, kości i wybranych struktur twarzoczaszki.
W przeciwieństwie do klasycznego zdjęcia RTG, na którym widoczny jest obraz dwuwymiarowy, tomografia umożliwia oglądanie badanego obszaru w różnych płaszczyznach i przekrojach.
Lekarz może dzięki temu analizować m.in.:
szerokość i wysokość kości,
dokładne położenie korzeni,
relację zębów do nerwów i zatok,
przestrzenny przebieg kanałów korzeniowych,
położenie zębów zatrzymanych,
rozległość zmian zapalnych,
niektóre pęknięcia i resorpcje,
nietypową anatomię zębów.
Czym CBCT różni się od klasycznej tomografii komputerowej?
Tomografia CBCT została zaprojektowana z myślą o obrazowaniu struktur kostnych, w tym zębów, szczęki i żuchwy. W stomatologii pozwala uzyskać szczegółowy obraz wybranego obszaru twarzoczaszki.
W zależności od celu badania można zastosować różną wielkość pola obrazowania. W diagnostyce pojedynczego zęba może wystarczyć niewielki obszar, natomiast przed bardziej rozległym leczeniem konieczne bywa zobrazowanie większego fragmentu szczęki lub żuchwy.
Zgodnie z zasadami ochrony radiologicznej zakres badania powinien być ograniczony do obszaru niezbędnego do uzyskania potrzebnych informacji diagnostycznych.
Kiedy potrzebna jest tomografia CBCT zębów?
Tomografię CBCT stosuje się przede wszystkim w bardziej złożonych przypadkach diagnostycznych i zabiegowych.
Lekarz może zalecić badanie m.in. przed:
- leczeniem implantologicznym,
- chirurgicznym usunięciem zatrzymanej ósemki,
- innym zabiegiem chirurgii stomatologicznej,
- skomplikowanym leczeniem kanałowym,
- powtórnym leczeniem kanałowym,
- leczeniem ortodontycznym wymagającym oceny zębów zatrzymanych,
- diagnostyką zmian w kości,
- planowaniem niektórych zabiegów w okolicy zatoki szczękowej.
CBCT może być również przydatne przy podejrzeniu:
- dodatkowego lub pominiętego kanału,
- nietypowej anatomii korzeni,
- resorpcji korzenia,
- pęknięcia korzenia,
- perforacji,
- zmiany zapalnej niewidocznej jednoznacznie na klasycznym RTG,
- nieprawidłowego położenia zęba zatrzymanego.
Tomografia CBCT w leczeniu kanałowym
System kanałów korzeniowych może mieć skomplikowaną, nieregularną budowę. Kanały bywają zakrzywione, bardzo wąskie, rozwidlone lub trudne do odnalezienia.
Tomografia CBCT może pomóc w ocenie:
- liczby korzeni i kanałów,
- kierunku ich przebiegu,
- nietypowej budowy zęba,
- zasięgu zmian zapalnych,
- wcześniejszego leczenia kanałowego,
- resorpcji,
- perforacji,
- podejrzenia pęknięcia.
Nie oznacza to jednak, że tomografia jest potrzebna przed każdym leczeniem kanałowym. W wielu przypadkach wystarczające są badanie kliniczne, RTG punktowe oraz leczenie prowadzone w powiększeniu z użyciem mikroskopu zabiegowego.
CBCT zaleca się wtedy, gdy dodatkowe informacje przestrzenne mogą realnie wpłynąć na sposób leczenia lub rokowanie zęba.
Tomografia przed implantem
Przed leczeniem implantologicznym konieczna jest dokładna ocena miejsca, w którym ma zostać umieszczony implant.
CBCT pozwala lekarzowi ocenić:
- wysokość kości,
- szerokość wyrostka kostnego,
- przebieg kanału nerwu zębodołowego,
- położenie zatoki szczękowej,
- ukształtowanie kości,
- obecność zmian zapalnych,
- warunki anatomiczne wokół sąsiednich zębów.
Na podstawie badania można zaplanować długość, średnicę i położenie implantu oraz ocenić, czy ilość kości jest wystarczająca. W niektórych sytuacjach diagnostyka wskazuje na potrzebę wcześniejszego lub jednoczesnego wykonania zabiegu odbudowy kości.
Tomografia przed usunięciem zatrzymanej ósemki
W przypadku dolnych ósemek szczególne znaczenie ma ich położenie względem kanału nerwu zębodołowego dolnego. Na zdjęciu panoramicznym korzenie i kanał mogą się na siebie nakładać, przez co trudno jednoznacznie ocenić ich wzajemną relację.
CBCT pokazuje, czy korzeń przebiega przed, za, nad lub bezpośrednio przy kanale nerwowym. Taka informacja może być istotna podczas planowania zabiegu chirurgicznego.
W przypadku górnych ósemek tomografia może pomóc ocenić ich położenie względem zatoki szczękowej oraz sąsiednich struktur.
Czy przed każdą wizytą trzeba wykonywać RTG?
Nie. Zdjęć nie powinno się wykonywać automatycznie przed każdą wizytą ani wyłącznie dlatego, że od poprzedniego badania upłynął określony czas.
Lekarz bierze pod uwagę m.in.:
- stan zębów i dziąseł,
- ryzyko rozwoju próchnicy,
- zgłaszane objawy,
- historię wcześniejszego leczenia,
- wiek pacjenta,
- dostępność poprzednich zdjęć,
- planowane zabiegi.
Współczesne rekomendacje podkreślają indywidualny dobór diagnostyki obrazowej, a nie wykonywanie zdjęć według jednego schematu u wszystkich pacjentów.
Czy tomografię CBCT wykonuje się przed każdą implantacją lub ekstrakcją?
Zakres badań zależy od planowanego zabiegu i warunków anatomicznych.
Przed leczeniem implantologicznym CBCT jest bardzo często potrzebne, ponieważ pozwala dokładnie ocenić kość i położenie ważnych struktur. Przed prostym usunięciem zęba wystarczające może być RTG punktowe lub zdjęcie panoramiczne.
Tomografię wykonuje się przede wszystkim wtedy, gdy obraz dwuwymiarowy nie daje wystarczających informacji albo gdy przestrzenna ocena może zwiększyć bezpieczeństwo i przewidywalność leczenia.
Czy RTG zębów i tomografia są bezpieczne?
Badania RTG wykorzystują promieniowanie jonizujące, dlatego powinny być wykonywane wyłącznie przy odpowiednich wskazaniach. Jednocześnie nowoczesna radiologia cyfrowa pozwala ograniczać ekspozycję i dostosować parametry badania do pacjenta oraz badanego obszaru.
Dawka zależy m.in. od:
- rodzaju badania,
- modelu urządzenia,
- wielkości pola obrazowania,
- ustawionych parametrów,
- wieku i budowy pacjenta,
- jakości i nowoczesności sprzętu.
Z tego powodu nie należy porównywać wszystkich badań CBCT jako jednej, identycznej procedury. Niewielkie pole obrazowania pojedynczego zęba różni się od tomografii obejmującej większy obszar szczęki i żuchwy.
Międzynarodowe zalecenia wskazują, że każde badanie powinno być uzasadnione, a parametry i obszar obrazowania zoptymalizowane tak, aby uzyskać potrzebną jakość diagnostyczną przy możliwie ograniczonej ekspozycji.
RTG zębów w ciąży – czy można je wykonać?
Pacjentka powinna poinformować lekarza o ciąży lub jej podejrzeniu przed wykonaniem badania.
Decyzja zależy od rodzaju problemu i pilności diagnostyki. Jeśli zdjęcie jest niezbędne do rozpoznania ostrego stanu, bólu, urazu albo zakażenia, lekarz ocenia korzyści wynikające z badania i dobiera odpowiednie postępowanie.
Nie należy samodzielnie odkładać pilnego leczenia wyłącznie ze względu na ciążę. Nieleczony stan zapalny lub zakażenie również mogą stanowić obciążenie dla organizmu. Każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny.
Czy dziecko może mieć wykonane RTG lub CBCT?
Tak, jeśli istnieją wskazania medyczne. U dzieci szczególnie ważne jest ograniczenie badania do potrzebnego obszaru oraz dobranie parametrów odpowiednich do wieku i budowy pacjenta.
Zdjęcia mogą być potrzebne m.in. do:
- oceny rozwoju uzębienia,
- sprawdzenia zawiązków zębów stałych,
- diagnostyki urazu,
- wykrywania próchnicy między zębami,
- oceny zębów zatrzymanych,
- planowania leczenia ortodontycznego.
Tomografia CBCT nie powinna być wykonywana u dzieci rutynowo jako badanie przesiewowe. Stosuje się ją wtedy, gdy konkretnego problemu nie można wystarczająco ocenić za pomocą badania klinicznego i zdjęć dwuwymiarowych.
Jak przygotować się do RTG zębów?
RTG punktowe i panoramiczne nie wymagają specjalnego przygotowania. Przed zdjęciem panoramicznym lub tomografią pacjent jest zwykle proszony o zdjęcie metalowych przedmiotów znajdujących się w okolicy głowy i szyi, takich jak:
- kolczyki,
- łańcuszki,
- okulary,
- spinki do włosów,
- ruchome aparaty ortodontyczne,
- wyjmowane uzupełnienia protetyczne.
Metalowe elementy mogą powodować zakłócenia na obrazie i utrudniać jego interpretację.
Podczas wykonywania pantomogramu i CBCT ważne jest pozostanie bez ruchu przez kilka lub kilkanaście sekund oraz stosowanie się do poleceń osoby wykonującej badanie.
Jak wygląda badanie RTG punktowe?
Niewielki czujnik lub płytka jest umieszczana wewnątrz jamy ustnej w pobliżu badanego zęba. Aparat zostaje ustawiony po zewnętrznej stronie twarzy, a samo wykonanie zdjęcia trwa bardzo krótko.
Badanie nie jest bolesne, choć u osób z silnym odruchem wymiotnym umieszczenie czujnika może powodować chwilowy dyskomfort.
Jak wygląda zdjęcie panoramiczne zębów?
Pacjent staje lub siada przy urządzeniu i umieszcza zęby w specjalnym uchwycie. Głowa zostaje ustawiona w odpowiedniej pozycji, a aparat obraca się wokół niej.
W czasie wykonywania zdjęcia należy pozostać nieruchomo. Cała procedura trwa zwykle krótko, a samo obrazowanie jest bezbolesne.
Jak wygląda tomografia CBCT?
Podczas badania pacjent pozostaje w pozycji stojącej lub siedzącej, zależnie od rodzaju urządzenia. Aparat wykonuje obrót wokół głowy, rejestrując serię obrazów, z których powstaje trójwymiarowa rekonstrukcja badanego obszaru.
Badanie jest bezbolesne i nie wymaga podawania kontrastu w standardowej diagnostyce stomatologicznej CBCT.
Czy można wykorzystać wcześniejsze zdjęcie RTG?
Tak, pod warunkiem że:
- obejmuje odpowiedni obszar,
- ma wystarczającą jakość,
- jest aktualne w odniesieniu do badanego problemu,
- od czasu jego wykonania nie nastąpiły istotne zmiany.
Warto zabrać na wizytę wcześniejsze zdjęcia lub przesłać je do gabinetu. Lekarz oceni, czy można je wykorzystać, czy potrzebne jest nowe badanie.
Samo kryterium wieku zdjęcia nie zawsze przesądza o jego przydatności. Inaczej ocenia się zdjęcie wykonane przed wieloma laty u pacjenta bez dolegliwości, a inaczej badanie wykonane niedawno, ale przed wystąpieniem urazu, bólu lub obrzęku.
Stomatologiczna diagnostyka obrazowa na miejscu – dlaczego to wygodne dla pacjenta?
Możliwość wykonania badań obrazowych w gabinecie, w którym odbywa się konsultacja i leczenie, skraca drogę diagnostyczną.
Pacjent nie musi:
- szukać osobnej pracowni RTG,
- umawiać kolejnego terminu,
- przewozić wyników między placówkami,
- odkładać rozpoczęcia leczenia.
Lekarz może od razu zestawić obraz RTG z badaniem klinicznym, zgłaszanymi objawami i historią leczenia. Jeśli potrzebne jest dodatkowe zdjęcie lub dokładniejsza tomografia, zakres diagnostyki może zostać dobrany do konkretnego problemu.
W Stomatologii Nad Sudołem w Krakowie wykonujemy na miejscu:
- RTG punktowe zębów,
- zdjęcia panoramiczne,
- tomografię komputerową CBCT.
Diagnostyka obrazowa wspiera planowanie leczenia zachowawczego, endodontycznego, chirurgicznego, implantologicznego i ortodontycznego. Badania dobieramy indywidualnie – tak, aby dostarczyły informacji potrzebnych do postawienia diagnozy i bezpiecznego zaplanowania dalszego postępowania.
Najczęściej zadawane pytania o RTG zębów i tomografię CBCT
Czy RTG panoramiczne pokazuje próchnicę?
Pantomogram może uwidocznić niektóre większe ubytki, ale nie jest najlepszym badaniem do dokładnej diagnostyki wczesnej próchnicy. W zależności od lokalizacji zmian lekarz może zalecić zdjęcie punktowe lub zdjęcia skrzydłowo-zgryzowe.
Czy pantomogram i RTG panoramiczne to to samo?
Tak. Pantomogram to potoczne określenie zdjęcia panoramicznego zębów, szczęki i żuchwy.
Czy tomografia CBCT pokazuje stan zapalny?
Może pomóc ocenić lokalizację i rozległość zmian zapalnych w kości. Badanie zawsze powinno być jednak interpretowane razem z objawami i wynikiem badania klinicznego.
Czy tomografia CBCT jest potrzebna przed leczeniem kanałowym?
Nie przed każdym. W prostych przypadkach wystarczające może być RTG punktowe. CBCT wykonuje się głównie przy skomplikowanej anatomii, niejasnych objawach, powtórnym leczeniu kanałowym lub podejrzeniu zmian, których nie można jednoznacznie ocenić na zdjęciu dwuwymiarowym.
Czy tomografia zębów boli?
Nie. Badanie jest bezbolesne, nieinwazyjne i trwa krótko. Pacjent musi jedynie pozostać nieruchomo podczas pracy aparatu.
Czy do CBCT podaje się kontrast?
W standardowej stomatologicznej tomografii CBCT nie podaje się kontrastu.
Czy na RTG zębów potrzebne jest skierowanie?
Zasady formalne mogą zależeć od rodzaju badania i organizacji danej placówki. Najważniejsze jest jednak, aby badanie miało uzasadnienie medyczne i było dopasowane do problemu pacjenta. Zakres diagnostyki najlepiej ustalić podczas konsultacji z lekarzem.
Jak długo ważne jest zdjęcie panoramiczne?
Nie ma jednego terminu ważności odpowiedniego dla każdego pacjenta. Przydatność zdjęcia zależy od jego jakości, celu diagnostycznego, czasu, który upłynął od wykonania, oraz zmian, jakie zaszły w jamie ustnej.
Czy tomografia zastępuje wszystkie inne zdjęcia?
Nie. CBCT dostarcza obrazu trójwymiarowego, ale nie oznacza to, że powinno zastępować każde zdjęcie punktowe lub panoramiczne. Właściwe badanie dobiera się do konkretnego wskazania.
Jakie badanie przed leczeniem zębów wybrać?
Pacjent nie musi samodzielnie decydować, czy potrzebuje RTG punktowego, pantomogramu czy tomografii CBCT.
Wybór zależy od tego, co lekarz chce ocenić:
- jeden bolący ząb – często RTG punktowe,
- całe uzębienie lub położenie ósemek – często zdjęcie panoramiczne,
- szczegóły anatomiczne w trzech wymiarach – CBCT,
- przygotowanie do ortodoncji – zdjęcie panoramiczne, a w określonych przypadkach także inne badania,
- skomplikowane leczenie kanałowe – RTG punktowe, a jeśli są wskazania, również CBCT,
- planowanie implantu – zazwyczaj tomografia wybranego obszaru.
Najważniejsze jest nie wykonanie „największego” lub najbardziej zaawansowanego badania, ale wybranie takiego, które dostarczy informacji rzeczywiście potrzebnych do diagnozy i leczenia.
W Stomatologii Nad Sudołem w Krakowie pełną diagnostykę RTG i CBCT można wykonać na miejscu. Pozwala to sprawnie przejść od konsultacji i rozpoznania problemu do zaplanowania odpowiedniego leczenia.