Szkliwo jest najtwardszą tkanką ludzkiego organizmu, ale nie oznacza to, że jest niezniszczalne. Każdego dnia zęby są narażone na działanie kwasów, sił mechanicznych podczas żucia, szczotkowania, a u części osób również na przeciążenia wynikające z zaciskania czy zgrzytania zębami. Jeżeli niekorzystne czynniki działają długo, powierzchnia zębów może stopniowo ulegać uszkodzeniu. Jednym z takich procesów jest erozja szkliwa. Początkowo może być niemal niezauważalna. Z czasem zęby stają się bardziej wrażliwe, ich krawędzie mogą wyglądać inaczej niż wcześniej, a powierzchnia szkliwa traci swoją pierwotną strukturę. Warto przy tym pamiętać, że nie każde „starcie zębów” jest erozją. Ustalenie mechanizmu odpowiedzialnego za utratę tkanek ma kluczowe znaczenie dla wyboru właściwego leczenia.
Czym jest erozja szkliwa?
Erozja szkliwa to stopniowa utrata twardych tkanek zęba spowodowana działaniem kwasów, która nie jest bezpośrednim efektem aktywności bakterii próchnicotwórczych. To właśnie odróżnia ją od próchnicy.
Kwasy powodują obniżenie pH w jamie ustnej i prowadzą do demineralizacji powierzchni zęba. Jeżeli takie epizody powtarzają się często, ślina nie zawsze ma wystarczająco dużo czasu, aby przywrócić równowagę. Szkliwo staje się bardziej podatne na ścieranie i kolejne uszkodzenia.
Mechanizm ten różni się od tego, w jaki sposób rozwija się próchnica zębów. W próchnicy kluczową rolę odgrywają bakterie znajdujące się w płytce nazębnej, które metabolizują cukry i wytwarzają kwasy. W przypadku erozji źródło kwasów może pochodzić bezpośrednio z diety albo z organizmu.
Erozja, abrazja i starcie zębów – to nie jest to samo
Pacjenci często określają wszystkie te zmiany jednym mianem: „ścierają mi się zęby”. Tymczasem przyczyny utraty tkanek mogą być różne. Erozja ma charakter chemiczny i wiąże się przede wszystkim z działaniem kwasów.
Abrazja jest uszkodzeniem mechanicznym. Może powstawać między innymi w wyniku wieloletniego, zbyt intensywnego szczotkowania zębów lub stosowania silnie abrazyjnych preparatów.
Atrycja oznacza natomiast ścieranie powierzchni zębów na skutek ich wzajemnego kontaktu. Jej nasilona postać może występować m.in. u osób zaciskających i zgrzytających zębami. Więcej o konsekwencjach takich przeciążeń pisaliśmy w artykule o bruksizmie i jego leczeniu.
W praktyce mechanizmy te mogą na siebie nachodzić. Szkliwo wcześniej osłabione przez kwasy staje się bardziej podatne na mechaniczne ścieranie, dlatego podczas diagnostyki trzeba spojrzeć nie tylko na wygląd zębów, ale również na dietę, higienę, zgryz i codzienne nawyki pacjenta.
Co powoduje erozję szkliwa?
Jednym z głównych czynników są często spożywane produkty o kwaśnym odczynie. Problemem nie musi być pojedyncza szklanka soku czy okazjonalny napój gazowany. Znacznie większe znaczenie ma częstotliwość kontaktu zębów z kwasami.
Do produktów mogących sprzyjać erozji należą między innymi napoje gazowane, energetyczne i izotoniczne, kwaśne soki i owoce, woda z dużą ilością cytryny, ocet czy niektóre kwaśne przekąski.
Znaczenie ma również sposób ich spożywania. Wielokrotne popijanie kwaśnego napoju przez kilka godzin oznacza, że powierzchnia zębów jest regularnie poddawana kolejnym epizodom obniżenia pH.
Kwasy nie zawsze pochodzą jednak z diety. Mogą docierać do jamy ustnej również z przewodu pokarmowego, np. przy częstej zgadze, refluksie czy nawracających wymiotach. Charakter i lokalizacja zmian mogą wówczas różnić się od erozji wywoływanej przede wszystkim dietą.
Jak rozpoznać erozję szkliwa?
Początkowe zmiany bywają subtelne i pacjent może przez długi czas ich nie zauważać. Z czasem szkliwo staje się gładsze, zmienia się kształt powierzchni zęba, a jego naturalne cechy anatomiczne zaczynają być mniej wyraźne.
Mogą pojawić się:
- zwiększona wrażliwość na zimne, gorące, słodkie lub kwaśne produkty,
- zmiana kształtu krawędzi zębów,
- zagłębienia na powierzchniach żujących,
- coraz bardziej widoczna zębina,
- zmiana barwy zębów,
- skracanie koron zębów,
- drobne odpryski i pęknięcia.
Jeżeli osłabieniu tkanek towarzyszą dodatkowo duże przeciążenia zgryzowe, ryzyko uszkodzeń rośnie. Warto wówczas wykluczyć również pęknięcie zęba lub mikropęknięcia szkliwa.
Dlaczego zęby przy erozji mogą wydawać się bardziej żółte?
Szkliwo jest częściowo przezierne, natomiast znajdująca się pod nim zębina ma naturalnie bardziej żółtawy kolor. Gdy szkliwo staje się cieńsze, zębina zaczyna być przez nie bardziej widoczna.
Dlatego zmiana koloru zębów nie zawsze jest wynikiem osadu czy przebarwień, które można po prostu usunąć podczas higienizacji lub wybielania. Przed rozpoczęciem zabiegów estetycznych trzeba najpierw ustalić, w jakim stanie znajdują się tkanki zębów.
Czy szkliwo może się odbudować?
To zależy od stopnia zaawansowania zmian.
Na bardzo wczesnym etapie możliwe jest wspieranie remineralizacji powierzchni szkliwa i ograniczenie dalszego procesu demineralizacji. Kluczowe jest jednak usunięcie lub przynajmniej ograniczenie przyczyny.
Jeżeli doszło już do rzeczywistej utraty fragmentu szkliwa i zmiany anatomii zęba, organizm nie odtworzy sam utraconej tkanki w jej pierwotnym kształcie. W bardziej zaawansowanych przypadkach konieczna może być odbudowa stomatologiczna.
Dlatego zdecydowanie łatwiej jest zatrzymać proces na wczesnym etapie niż później odtwarzać znacznie starte powierzchnie zębów.
Kwaśne jedzenie a szczotkowanie zębów – ważne połączenie
Intuicyjnie mogłoby się wydawać, że po wypiciu kwaśnego napoju najlepiej natychmiast umyć zęby. W rzeczywistości powierzchnia szkliwa bezpośrednio po kontakcie z kwasem jest bardziej podatna na działanie mechaniczne.
Dlatego po spożyciu kwaśnych produktów warto przepłukać jamę ustną wodą i dać ślinie czas na neutralizację środowiska. Nie należy natomiast intensywnie szorować zębów tuż po ekspozycji na kwasy.
Znaczenie ma również sama technika szczotkowania. Zbyt mocny nacisk nie oznacza skuteczniejszego oczyszczania, a w dłuższej perspektywie może dodatkowo sprzyjać mechanicznemu uszkadzaniu tkanek.
Jak wygląda leczenie erozji szkliwa?
Leczenie rozpoczyna się od ustalenia przyczyny. Bez tego nawet bardzo estetyczna odbudowa może być narażona na dalsze działanie tego samego czynnika, który wcześniej doprowadził do uszkodzenia naturalnych zębów.
W początkowych stadiach postępowanie może koncentrować się na zmianie nawyków żywieniowych i higienicznych oraz zabezpieczeniu powierzchni zębów. Jeśli erozja jest związana z chorobą ogólną, np. dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego, konieczne może być równoległe zajęcie się jej przyczyną.
Przy większej utracie tkanek możliwe jest zastosowanie materiałów odbudowujących ząb. Zakres leczenia zależy od tego, jak dużo struktury zostało utracone, w których miejscach występują zmiany oraz czy doszło do zaburzenia wysokości zwarcia.
Nie istnieje więc jedno uniwersalne „leczenie erozji szkliwa”. U jednego pacjenta wystarczy zmiana nawyków i profilaktyka, u innego potrzebna będzie kompleksowa rekonstrukcja startych powierzchni.
Co można zrobić, aby zatrzymać dalsze niszczenie szkliwa?
Najważniejsza jest identyfikacja czynników działających każdego dnia. Warto przyjrzeć się przede wszystkim częstotliwości spożywania kwaśnych napojów i przekąsek, sposobowi szczotkowania oraz temu, czy zęby nie są nadmiernie przeciążane.
Pomocne może być:
- ograniczenie częstego popijania kwaśnych napojów,
- picie wody pomiędzy posiłkami,
- nieprzetrzymywanie kwaśnych napojów w ustach,
- unikanie szczotkowania bezpośrednio po ekspozycji na kwasy,
- stosowanie właściwej techniki higieny,
- kontrolowanie zaciskania i zgrzytania zębami,
- regularna ocena stanu uzębienia w gabinecie.
Nie chodzi o całkowite wyeliminowanie z diety wszystkich kwaśnych produktów, lecz o ograniczenie częstotliwości i czasu ich kontaktu z powierzchnią zębów.
Erozja czy próchnica? Diagnostyka ma znaczenie
Ząb może być uszkodzony z wielu powodów, a podobne objawy nie zawsze oznaczają tę samą chorobę. Nadwrażliwość może towarzyszyć zarówno erozji i mechanicznemu starciu, jak i próchnicy, recesji dziąseł czy pęknięciu zęba.
Dlatego przed rozpoczęciem leczenia trzeba ustalić źródło problemu. W przypadku próchnicy postępowanie będzie inne niż przy chemicznej erozji czy przeciążeniu zgryzowym. Więcej o etapach rozwoju ubytku można przeczytać w artykule o tym, co dzieje się z nieleczoną próchnicą.
Podsumowanie
Erozja szkliwa jest procesem, który może przez długi czas rozwijać się bez wyraźnego bólu. Z czasem prowadzi jednak do nieodwracalnej utraty twardych tkanek, nadwrażliwości, zmiany kształtu i koloru zębów, a w bardziej zaawansowanych przypadkach również do konieczności ich odbudowy.
Najważniejsze jest rozpoznanie przyczyny. Kwaśna dieta, problemy ze strony przewodu pokarmowego, nieprawidłowe szczotkowanie i przeciążenia zgryzowe mogą występować jednocześnie i wzajemnie nasilać uszkodzenia.
Jeżeli zęby stają się krótsze, bardziej przezierne, nadwrażliwe albo na ich powierzchni pojawiają się zagłębienia i nierówności, warto skonsultować się ze stomatologiem. Wczesne wykrycie zmian pozwala przede wszystkim zatrzymać proces, zanim utrata tkanek stanie się rozległa.